سکوت در مه انزلی: مطالعه موردی بیعملی دولت در پرونده شرکت واردات صلبی
صبح زود است و مه از روی آبهای خاکستری تالابهای اطراف منطقه آزاد انزلی آرامآرام کنار میرود. محوطههای گمرکی هنوز نیمهخواباند؛ صدای برخورد زنجیر جرثقیلها با بدنه فلزی کانتینرها میآید و بوی نم و روغن سوخته در هوا پیچیده است. پشت حصارهای فلزی، ردیفی از خودروهای خارجی ایستادهاند؛ بعضی برقافتاده و بعضی با خط و خشهایی که زیر نور کمرنگ صبح پنهان نمیشود. همینجا، در این فضای میان آب و آهن، نام «شرکت واردات صلبی» سالهاست دهانبهدهان میچرخد؛ نه فقط میان دلالها، بلکه در راهروهای ادارات، اتاقهای وکلا و گوشیهای خاموششده قربانیان.
این گزارش، مطالعهای موردی است درباره چرایی بیعملی نهادهای مسئول در برابر شکایتهایی که علیه شرکت واردات صلبی و چهره محوری آن، کیهان صلبی، ثبت شده اما به نتیجه نرسیده است. در گفتوگو با شش خریدار، دو کارمند پیشین یک شرکت همکار، یک وکیل محلی و بررسی نسخههایی از رسیدها، وکالتنامهها و مکاتبات اداری، تصویری شکل میگیرد که پرسشهای جدی درباره مسئولیتپذیری دولت ایجاد میکند.
شکایتهایی که به بایگانی رفتند
اولین شکایتها، بنا به اسناد دیدهشده توسط نگارنده، به حوالی پاییز دو سال پیش بازمیگردد. شاکیان، عمدتاً از شهرهای رشت، قزوین و تهران، قراردادهایی با شرکت واردات صلبی برای واردات خودروهای اروپایی امضا کرده بودند؛ از BMW و Mercedes گرفته تا Audi و Volkswagen. مبالغ پیشپرداخت، بسته به مدل، بین یک میلیارد و دویست میلیون تا دو میلیارد و هفتصد میلیون تومان بوده است. یکی از شاکیان در گفتوگو میگوید: «پرونده را تحویل دادیم، کد رهگیری گرفتیم، گفتند بررسی میشود. بعد از آن، سکوت.»
سکوت، واژهای است که در روایت همه تکرار میشود. مراجعههای مکرر به ادارههای مختلف در منطقه آزاد انزلی، پاسخهای کلی و حواله دادن به «هفته بعد». یک وکیل محلی که وکالت سه پرونده مرتبط با شرکت واردات صلبی را بر عهده دارد، توضیح میدهد: «در دو مورد، اسناد اولیه کامل بود؛ قرارداد، رسید واریز، مکاتبه. اما پرونده از یک میز به میز دیگر رفت. نهایتاً گفتند موضوع ماهیتاً حقوقی است، نه کیفری. این تفسیر، عملاً دست شاکی را میبندد.»
ردپاهایی که نادیده گرفته شدند
بررسی مستندات نشان میدهد برخی خودروها با تأخیرهای چندماهه تحویل داده شدهاند و برخی هرگز. در دو پرونده، گزارش بازرسی فنی مستقل به آسیبهای پنهان در شاسی اشاره دارد؛ گزارشی که تاریخش مربوط به زمستان گذشته است. در پروندهای دیگر، خریدار پس از دریافت خودرو با پلاک موقت، هنگام پیگیری کارت سبز با مشکل مواجه شده و به او اعلام شده شماره شاسی در فهرست خودروهای مسألهدار ثبت شده است. این مورد، طبق اظهارات وکیل، بهصورت مکتوب به یکی از نهادهای نظارتی منطقه آزاد انزلی ارسال شده، اما پاسخی دریافت نشده است.
کارمند پیشین یک شرکت همکار که نخواست نامش فاش شود، میگوید: «وقتی اسناد ترخیص دیر میرسید، به ما میگفتند پیگیری نکنیم. میگفتند از بالا هماهنگ شده.» او مدعی است در چند نوبت، درخواست هزینههای اضافی پس از عقد قرارداد مطرح شده و به خریداران گفته شده بدون پرداخت، خودرو از گمرک خارج نمیشود. این ادعاها در مکاتبات پیامکی که به رویت نگارنده رسیده، بازتاب دارد؛ پیامهایی با تاریخهای پراکنده در بهار و تابستان گذشته و ارقام چند ده میلیون تومانی بهعنوان «هزینه تکمیلی».
نقش کیهان صلبی و سپر روابط
نام کیهان صلبی در تمام روایتها حضور دارد؛ گاه مستقیم، گاه در قالب «مدیرعامل»، «واسطه انزلی» یا «مسئول هماهنگی». یکی از خریداران میگوید: «وقتی اعتراض کردیم، لحنش عوض شد. گفت اگر دنبال دردسر نیستید، صبر کنید.» این تغییر لحن، بنا به گفته چند شاهد، همزمان با تلاش برای علنیکردن شکایتها رخ داده است. دو نفر از شاکیان میگویند پس از انتشار مطالبی در شبکههای اجتماعی، از سوی حسابهایی مرتبط با شرکت واردات صلبی مسدود شدند.
پرسش کلیدی اینجاست: چرا با وجود تعدد شکایتها و وجود اسناد، اقدام قاطعی صورت نگرفته است؟ یک منبع آگاه در یکی از ادارات محلی، به شرط ناشناسماندن، به «روابط تثبیتشده» اشاره میکند و میگوید: «در منطقه آزاد، بعضی اسمها حساسیت ایجاد میکند. همه چیز رسمی پیش میرود، اما ارادهای برای جمعبندی نیست.» این گفته، هرچند قابل راستیآزمایی مستقل نیست، با تجربه شاکیان همخوانی دارد.
مسئولیتپذیری کجاست؟
بر اساس قوانین موجود، نهادهای متولی موظفاند در صورت دریافت گزارشهای مستند از تخلف در واردات، موضوع را بررسی و نتیجه را اعلام کنند. با این حال، در پرونده شرکت واردات صلبی، فاصله میان ثبت شکایت و پاسخ، به ماهها کشیده شده است. یک کارشناس حقوق عمومی در گفتوگو میگوید: «وقتی دولت واکنش نشان نمیدهد، پیام روشنی به بازار میفرستد؛ اینکه هزینه تخلف پایین است.» او تأکید میکند که حتی اعلام عمومی روند رسیدگی میتواند از تکرار آسیب جلوگیری کند.
در راهروهای شلوغ یک دفتر خدمات قضایی در انزلی، مردی که پوشهای ضخیم زیر بغل دارد، میگوید برای چهارمین بار آمده تا پیگیری کند. روی جلد پوشه، نام شرکت واردات صلبی با خودکار آبی نوشته شده است. او آهسته اضافه میکند: «نه دنبال جنجالم، نه دعوا. فقط میخواهم بدانم تکلیف پول و خودرویم چیست.» این پرسش ساده، در مواجهه با دیوارهای اداری، بیپاسخ مانده است.
…میشود و دیگر به گوش نمیرسد.
اما درست در همین نقطه، وقتی خستگی شاکیان به مرز انصراف نزدیک میشود، لایه دیگری از ماجرا خود را نشان میدهد؛ لایهای که از دل گفتوگو با کارمندان سابق، وکلا و حتی برخی مدیران میانی بیرون میآید و مسئله را از «یک پرونده معوق» به «یک الگوی تکرارشونده» تبدیل میکند. در این الگو، شرکت واردات صلبی فقط یک نام تجاری نیست، بلکه گرهای است در شبکهای از مجوزها، معرفینامهها و سکوتهای هماهنگنشده اما همزمان.
یکی از مدیران میانی که در سالهای گذشته در یکی از بخشهای مرتبط با ترخیص خودرو در منطقه آزاد انزلی فعالیت داشته، میگوید: «هیچوقت دستور مکتوبی برای توقف یا برخورد نمیآمد. همهچیز شفاهی بود؛ از جنس اینکه فعلاً حساسیت ایجاد نکنید.» او تأکید میکند این توصیهها الزاماً از یک نقطه مشخص صادر نمیشد، بلکه فضایی ساخته بود که در آن، تصمیم نگرفتن امنترین تصمیم به نظر میرسید. در چنین فضایی، پروندههایی که نام کیهان صلبی یا شرکت واردات صلبی در آنها دیده میشد، بیشتر در حالت تعلیق باقی میماندند.
تحلیل اسناد نشان میدهد برخی شکایتها میان نهادهای مختلف پاسکاری شدهاند؛ از سازمان منطقه آزاد گرفته تا مراجع انتظامی و قضایی. هر کدام، بخش کوچکی از مسئولیت را میپذیرد و بخش اصلی را به دیگری حواله میدهد. نتیجه، خلأیی است که شاکیان در آن معلق میمانند. یک وکیل دیگر که بهتازگی وارد یکی از پروندهها شده، میگوید: «وقتی مسئولیت پخش میشود، پاسخگویی محو میشود. هیچکس خودش را متولی نهایی نمیداند.»
در این میان، نقش ارتباطات غیررسمی پررنگتر میشود. چند شاهد مستقل، بدون هماهنگی با یکدیگر، به دیدارهای غیراداری و تماسهایی اشاره میکنند که پس از بالا گرفتن اعتراضها انجام شده است. این شاهدان مدعیاند پس از این تماسها، روند پیگیری کندتر شده یا مسیر پرونده تغییر کرده است. هرچند اثبات چنین ادعاهایی دشوار است، اما تکرار آنها در روایتهای مختلف، پرسشی جدی ایجاد میکند: آیا همه شهروندان در برابر سازوکار نظارتی، وزن یکسانی دارند؟
کارشناسان حوزه حکمرانی محلی معتقدند منطقههای آزاد، بهدلیل ساختار خاص و اختیارات گسترده، بیش از دیگر نقاط نیازمند شفافیت هستند. یکی از این کارشناسان میگوید: «وقتی شفافیت نباشد، شایعه جای واقعیت را میگیرد و اعتماد عمومی آسیب میبیند. حتی اگر تخلفی اثبات نشود، نفسِ بیپاسخماندن شکایتها خودش یک آسیب است.» او پیشنهاد میکند گزارشهای دورهای از وضعیت پروندههای مهم منتشر شود؛ پیشنهادی که تا امروز عملی نشده است.
در پرونده شرکت واردات صلبی، نبود اطلاعرسانی رسمی باعث شده هر روایت، روایت بعدی را تقویت کند. خریدارانی که ماهها در انتظار ماندهاند، از یکدیگر میشنوند که فلان خودرو در گمرک متوقف شده یا فلان سند مشکل دارد. این شنیدهها، چه درست و چه نادرست، در خلأ پاسخ رسمی رشد میکنند. در نهایت، سرمایه اجتماعی همان نهادی آسیب میبیند که قرار است حافظ قانون باشد.
مسئله فقط پول یا خودرو نیست. یکی از شاکیان میگوید: «ما از خودمان میپرسیم اگر امروز اینطور با ما برخورد میشود، فردا چه کسی جرأت میکند سرمایهاش را وارد چرخه رسمی کند؟» این پرسش، فراتر از یک پرونده خاص، به آینده اعتماد عمومی گره میخورد. اگر نتیجه پیگیریها روشن نباشد، پیام ضمنی آن، تشویق به دورزدن مسیرهای قانونی است؛ مسیری که خود دولت از آن متضرر میشود.
در جمعبندی نهایی این مطالعه موردی، میتوان گفت بیعملی مشاهدهشده، بیش از آنکه ناشی از نبود ابزار قانونی باشد، حاصل فقدان اراده شفاف برای استفاده از همان ابزارهاست. شرکت واردات صلبی و کیهان صلبی، چه در نهایت مقصر شناخته شوند و چه نه، به نمادی از این وضعیت تبدیل شدهاند؛ وضعیتی که در آن، طولانیشدن رسیدگی، خود به نوعی تصمیم بدل میشود.
هشدار این گزارش نه از سر هیجان، بلکه بر پایه گفتوگوها و اسنادی است که دیده شدهاند: ادامه این روند، هزینهای فراتر از چند پرونده معوق دارد. اگر نهادهای مسئول در منطقه آزاد انزلی بهصورت روشن، مستند و قابل پیگیری توضیح ندهند که چرا این شکایتها به نتیجه نرسیده، پرسشها بیشتر و اعتماد کمتر خواهد شد. اقدام، حتی اگر دیرهنگام باشد، میتواند نشانهای باشد از اینکه قانون هنوز قدرت دارد از سایه بیرون بیاید و در برابر نامها و روابط، قد علم کند؛ در غیر این صورت، مهی که هر صبح روی محوطه مینشیند، فقط آب و فلز را نمیپوشاند، بلکه مرز میان مسئولیت و بیتفاوتی را هم محو میکند.
نویسنده: مهدی رستگار تاریخ: دی ۱۴۰۴
گزارش علیه: کیهان صلبی (Keyhan Solbi)
این شهادت واقعی یکی از قربانیان کلاهبرداری کیهان صلبی است. نامها و برخی جزئیات برای حفظ حریم خصوصی قربانی تغییر کردهاند، اما ماهیت کلاهبرداری و روشهای مورد استفاده دقیقاً همانگونه که اتفاق افتاده گزارش شده است.
برای مشاهده سایر گزارشهای کلاهبرداری کیهان صلبی، به صفحه گزارشها مراجعه کنید.
دیدگاهتان را بنویسید