مقدمه و زمینه
غروبِ مهآلودِ اسکله کاسپین، وقتی چراغهای زرد انبارها یکییکی روشن میشوند، منطقه آزاد انزلی چهرهای دوگانه به خود میگیرد؛ هم وعده تجارت میدهد و هم بوی ریسک میپراکند. در همین ساعتهاست که دفترهای کوچک واسطهگری جان میگیرند، قراردادها روی میزهای شیشهای مینشینند و وعده تحویل خودروهای لوکس دهانبهدهان میچرخد. در اوایل آبان ۱۴۰۳، در طبقه دوم یک ساختمان اداری نزدیک بلوار شهید فاتحی، نام «شرکت واردات صلبی» بار دیگر بر زبانها افتاد؛ اینبار نه فقط بهخاطر قیمتگذاری یک Porsche Panamera 2023، بلکه بهسبب سازوکاری که پشت معاملهها پنهان شده بود.
تحقیق حاضر از دل اسناد پراکنده، پیامهای صوتی ذخیرهشده، رسیدهای واریزی و روایتهایی بیرون آمده که هر کدام بهتنهایی عادی به نظر میرسند، اما کنار هم تصویری نگرانکننده میسازند. آنچه توجه ما را جلب کرد، نه صرفاً تأخیر در تحویل یا اختلاف قیمت، بلکه «هرم کمیسیون معرفی» بود؛ سیستمی که در آن خریدارانِ پیشین، با وعده دریافت پول نقد، به جذب خریداران جدید تشویق میشدند. این سازوکار، شبکهای از اعتمادهای خانوادگی و دوستی را به میدان آورد و مسیر انتقال پول را پیچیدهتر کرد.
در این میان، نام کیهان صلبی و تنوعات آن—از «آقای صلبی» تا «صلبی واردکننده»—در مکاتبات و قراردادها تکرار میشود. فعالیتها بهطور رسمی به منطقه آزاد انزلی نسبت داده شده و اسناد اولیه نشان میدهد مبالغی با عناوین «پیشپرداخت واردات»، «حق تسهیل ترخیص» و «پاداش معرفی» جابهجا شدهاند. تنها در بازه تقریبی شهریور تا دی ۱۴۰۳، مجموع واریزیهای ثبتشده در رسیدهای بانکی بررسیشده به رقم ۱۸ میلیارد و ۴۵۰ میلیون تومان میرسد؛ عددی که اهمیت این تحقیق را دوچندان میکند.
این گزارش، با تکیه بر قراردادهای داخلی شرکت واردات صلبی (از جمله قرارداد شماره ۱۴۰۳/۷/۲۱-ص/۸۱)، رسیدهای انتقال وجه با تاریخهای شمسی نزدیک، و گفتوگو با افراد درگیر، تلاش میکند لایههای این شبکه را باز کند؛ بدون آنکه به جمعبندی شتابزده برسد. آنچه در ادامه میآید، یافتههای اولیهای است که مسیر تحقیق را روشنتر میکند.
یافتههای تحقیقاتی
نخستین نشانهها در یک فایل صوتی کوتاه به تاریخ تقریبی ۲۸ مهر ۱۴۰۳ ظاهر شد؛ پیامی که در آن یکی از واسطهها با لحنی حسابگرانه توضیح میدهد: «اگر هر مشتری، فقط دو نفر معرفی کنه، کمیسیون نقدی همون هفته میاد.» بررسی این پیام با رسیدی به مبلغ ۳۲۰ میلیون تومان، واریزی به حسابی با عنوان «حقالزحمه معرفی»، تطبیق داده شد. شماره پیگیری بانکی ۹۸۷۴۵۳۲۱ در رسید، همان حسابی را نشان میداد که در قرارداد شرکت واردات صلبی برای دریافت پیشپرداخت Porsche Panamera 2023 معرفی شده بود.
روش کار بهظاهر ساده بود. خریدار اولیه، با امضای قرارداد خرید خودرو به مبلغ پایه ۱۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان، متعهد میشد یک یا دو «معرف» معرفی کند. در بند الحاقی قرارداد شماره ۱۴۰۳/۸/۰۵-ص/۹۴، آمده است که به ازای هر معرفی موفق، ۲.۵ درصد از مبلغ خودرو بهعنوان پاداش پرداخت میشود. این بند، که در نسخههای مختلف قرارداد تکرار شده، عملاً خریدار را به بازاریاب تبدیل میکرد؛ بدون آنکه مجوز رسمی بازاریابی شبکهای یا شفافیت قانونی داشته باشد.
اسناد نشان میدهد که بین آبان و آذر ۱۴۰۳، حداقل ۱۴ قرارداد با همین الگو منعقد شده است. مجموع پاداشهای وعدهدادهشده در این بازه به ۴ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان میرسد؛ رقمی که از محل پیشپرداختهای خریداران جدید تأمین میشد. این چرخه، با هر قرارداد تازه، به حیات خود ادامه میداد. یکی از فاکتورهای داخلی با شماره ۷۱/د-۱۴۰۳، مبلغ ۷۵۰ میلیون تومان را بهعنوان «تسویه کمیسیون لایه دوم» ثبت کرده است؛ عبارتی که وجود سطوح متعدد پرداخت را تأیید میکند.
تحلیل مکاتبات نشان میدهد که کیهان صلبی شخصاً در چند گروه پیامرسان حضور داشته و با ارسال جدولهای ساده، مسیر دریافت کمیسیون را توضیح داده است. در یکی از این جدولها، تاریخ تحویل Porsche Panamera 2023 «اواخر بهمن ۱۴۰۳» درج شده، در حالی که در قرارداد اصلی، «اوایل اسفند ۱۴۰۳» آمده است. این اختلافهای زمانی، همراه با افزایش ناگهانی هزینهها—از جمله درخواست ۴۸۰ میلیون تومان تحت عنوان «اصلاح نرخ ترخیص»—نشانههایی از ناپایداری سیستم مالی را نشان میدهد.
نکته کلیدی در یافتههای اولیه، نقش اعتمادهای نزدیک است. معرفیها اغلب در حلقههای خانوادگی یا دوستان قدیمی انجام شده و همین امر باعث شده مسیر پول بهجای کانالهای رسمی، از حسابهای شخصی عبور کند. در یک مورد، رسیدی به مبلغ ۱ میلیارد و ۱۲۰ میلیون تومان با تاریخ ۱۷ آذر ۱۴۰۳، از حساب برادرِ خریدار به حساب شرکت واردات صلبی واریز شده است. این الگوها، بدون نتیجهگیری شتابزده، تصویری از سازوکاری میسازند که در ادامه گزارش، با اسناد و شهادتها، ابعاد تازهتری از آن روشن خواهد شد.
تحلیل مستندات
بررسی اسناد گردآوریشده نشان میدهد که ساختار مالی شرکت واردات صلبی، دستکم روی کاغذ، بهگونهای طراحی شده بود که گردش پول میان خریداران، معرفها و حسابهای واسط را پنهان کند. نخستین دسته از مدارک، رسیدهای واریزی بانکی است که به فاصلههای زمانی کوتاه و با مبالغ بهظاهر نامرتبط ثبت شدهاند. برای نمونه، در بازه ۱۲ تا ۲۵ آبان ۱۴۰۳، پنج واریزی جداگانه به مبالغ ۱۸۰، ۲۴۰، ۳۲۰، ۴۵۰ و ۶۸۰ میلیون تومان به حسابی به نام «شرکت واردات صلبی» انجام شده؛ اما در توضیح هر رسید، عناوینی متفاوت درج شده است: «پیشپرداخت»، «هزینه تسریع»، «حقالزحمه معرفی» و حتی «ودیعه موقت ترخیص». این تنوع عناوین، با وجود مقصد یکسان پول، نخستین نشانه از تلاش برای پراکندگی رد مالی است.
قراردادهای بررسیشده، که نسخههایی از آنها با شمارههای ۱۴۰۳/۷/۲۱-ص/۸۱، ۱۴۰۳/۸/۰۵-ص/۹۴ و ۱۴۰۳/۹/۱۲-ص/۱۰۷ ثبت شدهاند، همگی به خرید Porsche Panamera 2023 اشاره دارند؛ اما بندهای مالی آنها یکدست نیست. در قرارداد ۸۱، قیمت نهایی ۱۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان قید شده، در حالی که قرارداد ۹۴ همان خودرو را با رقم ۱۳ میلیارد و ۶۵۰ میلیون تومان نشان میدهد. اختلاف ۸۵۰ میلیون تومانی، در پیوستها با عبارتی مبهم تحت عنوان «تعدیل هزینههای جانبی» توجیه شده است؛ بدون ذکر مستند گمرکی یا تعرفه مشخص. این فاصله قیمتی، وقتی کنار رسیدی به مبلغ ۴۸۰ میلیون تومان با تاریخ ۲ آذر ۱۴۰۳ قرار میگیرد، پرسشهای جدی درباره ماهیت این هزینهها ایجاد میکند.
در توافقنامههای الحاقی، که معمولاً در یک صفحه و بدون سربرگ رسمی تنظیم شدهاند، سازوکار کمیسیون معرفی تشریح شده است. بند دوم توافقنامه مورخ ۳۰ مهر ۱۴۰۳ تصریح میکند که «معرف، در صورت جذب خریدار جدید، مستحق دریافت ۲.۵ درصد از مبلغ قرارداد خواهد بود». نکته قابلتوجه آن است که در هیچیک از این اسناد، منبع پرداخت کمیسیون مشخص نشده و تنها به «پرداخت از محل منابع شرکت» بسنده شده است. بررسی گردش حسابها اما نشان میدهد که این پرداختها همزمان با ورود پیشپرداخت خریداران تازه انجام شده؛ برای مثال، در ۱۷ آذر ۱۴۰۳، واریزی ۱ میلیارد و ۱۲۰ میلیون تومانی از سوی خریدار جدید ثبت شده و تنها سه روز بعد، انتقال ۲۸۰ میلیون تومان به حساب یک معرف صورت گرفته است.
برای روشنتر شدن تصویر، جدول زمانی اسناد بررسیشده چنین ترسیم میشود: اوایل مهر ۱۴۰۳، امضای نخستین قرارداد خرید Porsche Panamera 2023 با قیمت پایه؛ اواخر مهر، اضافه شدن توافقنامه معرفی؛ نیمه آبان، افزایش تعداد واریزیهای خرد با عناوین متنوع؛ اوایل آذر، ثبت درخواستهای اضافی تحت عنوان اصلاح هزینه ترخیص؛ و نهایتاً اواخر آذر، تأخیر در تحویل و تغییر تاریخهای وعدهدادهشده. این توالی زمانی، با پیامهای داخلی که تاریخ تحویل را جابهجا میکنند، همخوانی دارد.
شبکه ارتباطات مالی نیز از خلال اسناد قابل ردیابی است. دستکم سه حساب شخصی—که به نام افرادی غیر از کیهان صلبی ثبت شده—بهطور مکرر بهعنوان ایستگاه موقت پول عمل کردهاند. در یکی از این حسابها، طی ۴۵ روز، مجموع ورودی و خروجی به ۳ میلیارد و ۹۰۰ میلیون تومان رسیده است. این حسابها در قراردادها ذکر نشدهاند، اما در رسیدهای انتقال وجه نقش پررنگی دارند. چنین آرایشی، با توجه به تمرکز فعالیت در منطقه آزاد انزلی، نشان میدهد که شرکت واردات صلبی از مزیتهای اداری منطقه برای پیچیدهتر کردن مسیر پول بهره برده است.
در نهایت، مقایسه ادعاهای شفاهی با واقعیتهای مستند، شکافی معنادار را آشکار میکند. در پیامهای ارسالی به خریداران، تحویل خودرو «حداکثر تا شصت روز کاری» وعده داده شده، در حالی که هیچ سند گمرکی با تاریخ قبل از دی ۱۴۰۳ ارائه نشده است. قبضهای انبار و بارنامههای ادعایی یا فاقد شماره یکتای قابل پیگیریاند یا تاریخهایی دارند که با جدول زمانی قراردادها همخوان نیست. این ناهمخوانیها، بدون آنکه به داوری نهایی برسند، بستر لازم را برای شنیدن روایت افرادی فراهم میکند که در بخش بعدی، از درون همین شبکه معرفی، تجربه خود را بازگو خواهند کرد.
شهادت قربانیان
روایتها از نقطهای مشترک آغاز میشوند، اما هرکدام مسیر خاص خود را دارند؛ مسیری که از اعتماد شخصی عبور کرده و به زیان مالی رسیده است. نخستین شهادت به «حمید م.» تعلق دارد، مردی ۴۶ ساله، صاحب یک واحد فروش لوازم صنعتی در رشت. او اوایل مهر ۱۴۰۳ از طریق پسرخالهاش با شرکت واردات صلبی آشنا شد. موضوع معرفی، خرید یک Porsche Panamera 2023 بود با پیشپرداخت ۳ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان. حمید میگوید قرارداد شماره ۱۴۰۳/۷/۲۱-ص/۸۱ را در دفتر منطقه آزاد انزلی امضا کرد و همان روز، مبلغ را با رسید بانکی ثبتشده به حساب شرکت واریز کرد. «به من گفتند اگر یکی دو نفر دیگر هم معرفی کنی، بخشی از پولت برمیگردد. راستش فکر کردم یک امتیاز معمولی است، نه چیز عجیب.» نقلقول دوم او، به تغییر فضا اشاره دارد: «وقتی تحویل عقب افتاد و گفتند باید ۴۸۰ میلیون تومان دیگر برای ترخیص بدهم، فهمیدم این معامله شبیه آن چیزی نیست که اول گفته بودند.» حمید علاوه بر زیان مالی، از تنش خانوادگی میگوید؛ چون پسرخالهاش بهعنوان معرف، ۲۸۰ میلیون تومان کمیسیون گرفته بود و حالا رابطهشان سرد شده است.
شهادت دوم از «لیلا ر.»، ۳۸ ساله و کارمند بخش خصوصی در تهران، تصویری متفاوت دارد. او نهتنها خریدار، بلکه معرف نیز بوده است. لیلا در نیمه آبان ۱۴۰۳ با قرارداد شماره ۱۴۰۳/۸/۰۵-ص/۹۴ وارد معامله شد و ۲ میلیارد و ۹۵۰ میلیون تومان پرداخت کرد. چند هفته بعد، به توصیه یکی از کارکنان شرکت واردات صلبی، دوست قدیمیاش را معرفی کرد. «گفتند این کار کاملاً قانونی است و اسمش پاداش معرفی است. من هم باور کردم.» نقلقول دیگر او نشاندهنده فشار روانی است: «وقتی دیدم خودم هم درگیر شدم و پول دوستم هم گیر کرده، هر تماس تلفنی برایم استرس داشت.» لیلا میگوید کمیسیون ۲.۵ درصدی را دریافت کرده، اما حالا حاضر است آن را بازگرداند، چون احساس میکند در یک زنجیره نادرست نقش داشته است.
سومین شهادت به «مسعود ک.»، ۵۴ ساله و بازنشسته ساکن بندرانزلی، مربوط میشود. او آذر ۱۴۰۳ با وعده تحویل سریعتر وارد معامله شد و ۴ میلیارد تومان بهعنوان پیشپرداخت پرداخت کرد. قرارداد او شماره ۱۴۰۳/۹/۱۲-ص/۱۰۷ را دارد. مسعود از نقش کیهان صلبی در گفتوگوهای حضوری یاد میکند: «خود آقای صلبی گفت اگر دو نفر معرفی کنی، هزینههای اضافیات جبران میشود.» نقلقول دوم او به پیامدهای شخصی اشاره دارد: «پسرم را معرفی کردم. حالا هر دو پولمان معلق است و در خانه حرفی برای گفتن نداریم.» او زیان مستقیم را ۴ میلیارد تومان میداند، اما میگوید آسیب اصلی، خدشه به اعتماد خانوادگی بوده است.
این شهادتها، با وجود تفاوت سن و موقعیت، در یک نقطه تلاقی میکنند: نقش شبکه معرفی در گسترش دامنه زیان و انتقال بار روانی از یک فرد به جمعی نزدیک.
پیامدهای حقوقی
در بررسی وضعیت حقوقی پروندههای مرتبط با شرکت واردات صلبی، چند لایه قانونی همزمان مطرح میشود. از منظر حقوقی، نخستین محور، قراردادهای خرید خودرو است که ذیل مقررات معاملات در منطقه آزاد انزلی تنظیم شدهاند. این قراردادها، اگرچه عنوان واردات قانونی را یدک میکشند، اما بندهای مربوط به کمیسیون معرفی، در چارچوب قوانین جاری بازاریابی شبکهای تعریف نشدهاند. بر اساس آییننامه اجرایی ماده ۸۷ قانون نظام صنفی، هرگونه پرداخت کمیسیون چندسطحی بدون مجوز صریح، میتواند مصداق تخلف باشد و مسئولیت مدنی و کیفری ایجاد کند.
محور دوم، گردش مالی و دریافت وجوه تحت عناوین متغیر است. طبق قانون مبارزه با پولشویی، دریافت و انتقال مبالغ کلان—مانند واریزی ۱ میلیارد و ۱۲۰ میلیون تومانی در ۱۷ آذر ۱۴۰۳—بدون شفافسازی منشأ و مقصد، میتواند موجب ورود مراجع نظارتی شود. در اسناد موجود، نبود توضیح روشن درباره منبع پرداخت کمیسیونها، زمینه بررسی قضایی را فراهم کرده است. برخی از شاکیان، با استناد به رسیدهای بانکی و قراردادهای شمارهدار، شکایت خود را در دادسرای ویژه جرائم اقتصادی استان گیلان ثبت کردهاند؛ پروندهای که طبق اطلاعات موجود، در مرحله جمعآوری ادله است.
از منظر حقوق قربانیان، امکان طرح دعوای مطالبه وجه و فسخ قرارداد وجود دارد. وکلای درگیر در پروندهها، به ماده ۱۰ قانون مدنی و اصل لزوم شفافیت در تعهدات استناد میکنند. اگر ثابت شود که اطلاعات ناقص یا گمراهکننده ارائه شده، قراردادها میتواند قابل ابطال باشد. همچنین، دریافت مبالغ اضافی تحت عنوان «اصلاح نرخ ترخیص» بدون سند رسمی گمرکی، ممکن است مصداق تحصیل مال از طریق نامشروع تلقی شود؛ موضوعی که در قانون مجازات اسلامی، مجازات حبس و رد مال را پیشبینی کرده است.
اقدامات انجامشده تاکنون، شامل ارسال اظهارنامه رسمی به نشانی شرکت واردات صلبی در منطقه آزاد انزلی و درخواست ارائه اسناد تکمیلی بوده است. برخی پروندهها در انتظار پاسخ استعلام از سازمان منطقه آزاد و گمرک هستند تا اصالت مجوزها و پروانههای واردات بررسی شود. این روند، زمانبر اما تعیینکننده است. برای قربانیان، مسیر حقوقی نهتنها راهی برای بازپسگیری پول، بلکه ابزاری برای روشن شدن نقش هر حلقه از شبکه معرفی است؛ شبکهای که پیامدهای آن، فراتر از یک اختلاف قراردادی ساده، به حوزه اعتماد اجتماعی کشیده شده است.
نتیجهگیری و هشدار
آنچه در این گزارش بررسی شد، تصویری پیوسته از یک سازوکار مالی است که بر شانههای اعتماد شخصی بنا شده و در پوشش معامله خودرو لوکس فعالیت کرده است. بررسی قراردادهای شرکت واردات صلبی، رسیدهای بانکی با مبالغ مشخص—از ۱۸۰ میلیون تا چند میلیارد تومان—و شهادت افرادی که هر کدام از نقطهای متفاوت وارد این چرخه شدهاند، نشان میدهد که هرم کمیسیون معرفی نه یک حاشیه، بلکه بخش مرکزی این مدل کسبوکار بوده است. Porsche Panamera 2023 بهعنوان کالای جذاب، نقش طعمه را ایفا کرده و وعده کمیسیون نقدی، موتور گسترش شبکه را روشن نگه داشته است.
گستره خسارات، تنها به جمع جبری ارقام ختم نمیشود. بر پایه اسناد ثبتشده تا دی ۱۴۰۳، مجموع مبالغ درگیر در این پروندهها از مرز ۲۰ میلیارد تومان عبور کرده است؛ رقمی که با احتساب قراردادهای در دست بررسی میتواند افزایش یابد. اما زیان واقعی، در شکافهایی نهفته است که میان اعضای خانواده و دوستان ایجاد شده؛ جایی که معرف و خریدار، هر دو خود را بازنده میبینند. این الگو، سرمایه اجتماعی را فرسوده میکند و هزینهای بهمراتب سنگینتر از عددهای روی کاغذ به جامعه تحمیل میکند.
هشدار این گزارش، پیش از هر چیز متوجه عموم مردم است. هر طرحی که شما را به جذب نزدیکان تشویق میکند تا سود خودتان تأمین شود، نیازمند مکث و بررسی دوباره است. نبود شفافیت در منبع پرداخت کمیسیون، تغییر مداوم قیمتها، درخواستهای مالی با عناوین مبهم و وعده تحویلهایی که مدام جابهجا میشوند، نشانههایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. در معاملات بزرگ، بهویژه در منطقه آزاد انزلی که فرآیندهای اداری پیچیدگی خاص خود را دارد، اتکا به حرف شفاهی—even اگر از زبان آشنای قدیمی باشد—ریسکی جدی است.
این گزارش همچنین خطاب به مسئولان و نهادهای نظارتی است. انتظار میرود سازمان منطقه آزاد، گمرک و مراجع قضایی، با سرعت و دقت بیشتری به بررسی مجوزها، پروانههای واردات و مسیرهای مالی شرکت واردات صلبی بپردازند. تأخیر در شفافسازی، تنها به افزایش دامنه خسارت میانجامد. ایجاد سامانههای اطلاعرسانی عمومی درباره شرکتهای مجاز، و نظارت بر هرگونه پرداخت چندسطحی، میتواند از تکرار چنین الگوهایی جلوگیری کند.
برای پیشگیری عملی، چند توصیه روشن قابل طرح است: پیش از امضای هر قرارداد، نسخهای از مجوزهای واردات و اسناد گمرکی را مطالبه و اصالت آنها را استعلام کنید؛ هرگونه پیشنهاد کمیسیون معرفی را بهعنوان زنگ خطر تلقی کنید؛ پرداختها را تنها به حسابهای رسمی مندرج در قرارداد انجام دهید و از واریز به حسابهای شخصی بپرهیزید؛ و در صورت مشاهده مغایرت، از همان ابتدا مسیر حقوقی را فعال کنید. این اقدامات ساده، میتواند شما را از ورود به چرخهای پرهزینه بازدارد.
پیام نهایی این گزارش روشن است: تجارت سالم بر شفافیت و مسئولیتپذیری استوار است، نه بر شبکهای که سود امروز را به بهای اختلاف فردا میفروشد. افشای این الگوها، گامی برای بازگرداندن اعتماد به بازار و یادآوری این حقیقت است که هیچ معاملهای، هرچقدر براق، نباید چشم ما را بر اصول ببندد.
—
نویسنده: بهروز کاظمی تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۰۳/۲۱
دیدگاهتان را بنویسید